ใน ปี พ.ศ. 2517 สำนักพิมพ์เมืองโบราณได้ก่อตั้งขึ้นโดยมีนโยบายเพื่อผลิตวารสารเมืองโบราณ ซึ่งเป็นนิตยสารรายสามเดือน มีเนื้อหาด้านประวัติศาสตร์ โบราณคดี วัฒนธรรม ต่อมาเริ่มจัดทำหนังสือวิชาการและพ็อกเกตบุ๊กในแนวเดียวกันและขยายงานออก เป็นสำนักพิมพ์เล็ก ๆ อีกหลายสำนักพิมพ์คือ สำนักพิมพ์ปลาตะเพียน สำนักพิมพ์มหานาค สำนักพิมพ์สีดา เพื่อผลิตหนังสือในแนวอื่น ๆ นอกเหนือจากนโยบายของสำนักพิมพ์เมืองโบราณ
ปี พ.ศ. 2526-2527 สำนักพิมพ์เมืองโบราณและสำนักพิมพ์ในเครือ ประสบภาวะขาดทุน ทำให้ฝ่ายบริหารดำริจะปิดสำนักพิมพ์และเลิกกิจการพิมพ์ทั้งหมด ในสถานการณ์ดังกล่าว มีการประชุมหาข้อสรุป วิเคราะห์ปัญหาทั้งหมด ได้แนวทาง คือ
1. ยุติการลงทุนชั่วคราว วางแผนเร่งส่งเสริมการขายเพื่อระบายหนังสือในสต็อกซึ่งมีอยู่เป็นจำนวนมาก ออกไปให้ได้มากที่สุด เพื่อนำเงินสดมาเป็นเงินทุนหมุนเวียนในบริษัทต่อไป
2. ยุบสำนักพิมพ์ ในส่วนวารสารเมืองโบราณ มอบหมายให้ส่วนงานอื่นของ บริษัทเมืองโบราณ จำกัด (เมืองโบราณบางปู) รับไปดำเนินการต่อ
3. สร้างนิตยสารใหม่ เพื่อเป็นวงจรใหม่ของสำนักพิมพ์ โดยจะต้องเป็นนิตยสารที่เลี้ยงตัวเองได้อย่างแท้จริง คือ เป็นนิตยสารที่มีเนื้อหากว้าง มีผู้อ่านจำนวนมาก มีรายได้จากยอดโฆษณาในแต่ละฉบับ ซึ่งครอบคลุมต่อค่าพิมพ์และค่าใช้จ่ายในการดำเนินการ (วารสารเมืองโบราณ เป็นวารสารที่มีเนื้อหาเฉพาะทาง มีผู้อ่านในวงจำกัด จึงหาโฆษณาได้น้อย)
จาก แนวทางที่ 3 จึงเป็นที่มาของ นิตยสาร สารคดี ภายใต้การสนับสนุนของสำนักพิมพ์เมืองโบราณ โดยมีการดำเนินงานและทีมงานแยกต่างหากเป็นอิสระ
นิตยสาร สารคดี เป็นนิตยสารรายเดือน ฉบับปฐมฤกษ์ออกวางจำหน่ายเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๒๘ เมื่อแรกวางจำหน่าย ได้รับความสนใจเป็นอย่างมาก ในฐานะนิตยสารที่นำเสนอเรื่องแนวสารคดีโดยเฉพาะ ให้ความสำคัญกับการถ่ายภาพและการออกแบบรูปเล่มเป็นพิเศษ ซึ่งโดดเด่นจากนิตยสารทั่วไปในช่วงเวลานั้น
ตลอดระยะเวลา 20 ปีที่ผ่านมา นิตยสาร สารคดี ได้รับการต้อนรับจากผู้อ่านจำนวนมาก ด้วยความน่าเชื่อถือของข้อมูล ความประณีตในการถ่ายภาพและการออกแบบ สารคดี จึงเป็นนิตยสารที่ได้รับการยอมรับจากห้องสมุดสถาบันการศึกษาทั่วประเทศให้ เป็นหนังสืออ้างอิง ทั้งยังเป็นแหล่งข้อมูลที่บุคคลในวงการต่าง ๆ สามารถใช้ประโยชน์ได้อย่างเต็มที่ ไม่ว่าวงการนักวิจัย วงการการศึกษา วงการสิ่งพิมพ์ วงการวิทยุ-โทรทัศน์ วงการภาพยนตร์ วงการอินเทอร์เน็ต ฯลฯ นิตยสาร สารคดี ได้รับรางวัลนิตยสารดีเด่นประจำปีทั้งจากภาครัฐและเอกชนติดต่อกันเป็นเวลานับสิบปี และนิตยสาร สารคดี หลายเล่มก็กลายเป็นนิตยสารหายากในตลาดหนังสือเก่าที่มีราคาสูงกว่าราคาหน้าปก
ความเป็นมาของสำนักพิมพ์ในเครือ สารคดี
หลังจากที่นิตยสาร สารคดี ออกเผยแพร่มาได้ระยะหนึ่ง ผู้บริหารเห็นว่า ทีมงานนิตยสาร สารคดี มีคลังข้อมูลและสต็อกภาพเป็นจำนวนมาก จึงได้มีการก่อตั้งสำนักพิมพ์สารคดีขึ้นเพื่อผลิตพ็อกเกตบุ๊กในแนวธรรมชาติ วิทยา วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี การท่องเที่ยว และศิลปวัฒนธรรม โดยในการจัดพิมพ์ มีทั้งหนังสือที่ผลิตเนื้อหาขึ้นเองโดยกองบรรณาธิการสำนักพิมพ์ และหนังสือที่เขียนโดยนักวิชาการและนักเขียนที่มีชื่อเสียง หนังสือที่เป็นที่รู้จักได้แก่ หนังสือชุด 108 ซองคำถาม, หนังสือแนวสารคดีของ อรสม สุทธิสาคร นักเขียนสารคดีชื่อดัง, คู่มือท่องเที่ยวชุดนายรอบรู้จังหวัดต่าง ๆ ฯลฯ
ปัจจุบัน สำนักพิมพ์สารคดีผลิตพ็อกเกตบุ๊กมาแล้วมากกว่า 100 ปก หลายเล่มได้รับรางวัลจากคณะกรรมการพัฒนาหนังสือแห่งชาติ และได้รับคัดเลือกให้เป็นหนังสืออ่านนอกเวลาของนักเรียนและนักศึกษา ขณะนี้สำนักพิมพ์สารคดีได้ขยายขอบเขตการพิมพ์หนังสือให้กว้างขวางขึ้น จากเดิมที่จัดพิมพ์เฉพาะหนังสือประเภทสารคดี ก็หันมาจัดพิมพ์หนังสือวรรณกรรม, คู่มือธุรกิจ, ตำราและหนังสือวิชาการ รวมทั้งหนังสือลิขสิทธิ์ต่างประเทศ โดยได้แยกทีมงานออกเป็นสำนักพิมพ์ต่าง ๆ เพิ่มเติม ภายใต้การบริหารของบริษัทวิริยะธุรกิจ จำกัด ได้แก่
- สำนักพิมพ์เมืองโบราณ (ผลิตหนังสือเชิงวิชาการของเมืองไทยด้านมานุษยวิทยา โบราณคดี ศิลปวัฒนธรรม ประวัติศาสตร์)
- สำนักพิมพ์วิริยะ (ผลิตหนังสือแนวขายดี เช่น วรรณกรรม หนังสือแปล คู่มือประเภท How to)
- สำนักพิมพ์สีดา (ผลิตหนังสือแนวนิทานโบราณคดี หรือแนววิเคราะห์-วิจารณ์) สำนักพิมพ์ปลาตะเพียน (ผลิตหนังสือแนวเด็กและเยาวชน)
- สำนักพิมพ์สารคดีภาพ (ผลิตหนังสือแนวทัศนศิลป์ เช่น ภาพถ่าย จิตรกรรม ประติมากรรม)
