ดร.ศศิวิมล แสวงผล ให้คำแนะนำนักศึกษวาดภาพผลสัปปะรด ซึ่งเป็นแบบฝึกหัดในวิชานิทัศน์ทางวิทยาศาสตร์ ที่เน้นให้ผู้เรียนรู้จัดการวัดและสเกลของวัตถุ เพราะภาพวาดทางวิทยาศาสตร์ต้องมีสัดส่วนถูกต้อง (ภาพ : บันสิทธิ์ บุณยะรัตเวช)
ห้องเรียนวิชาภาพวาดทางวิทยาศาสตร์
ปลายเดือนธันวาคม ๒๕๕๔ ห้องเรียนวิชา SPL291 นิทัศน์ทางวิทยาศาสตร์ (Scientific Illustration) ชั้น ๓ ตึก N ภาควิชาพฤกษศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล แน่นขนัดด้วยนักศึกษากว่า ๗๐ คน
บนโต๊ะเบื้องหน้านักศึกษาที่นั่งจับกลุ่มแยกกันเป็นกลุ่มละ ๓-๔ คน มีสับปะรดตั้งอยู่กลุ่มละ ๑ ผล นักศึกษาบางคนกำลังใช้ไม้บรรทัดวัดความสูงและความกว้างของสับปะรด บางคนก็ร่างภาพผลไม้ตรงหน้าอย่างรวดเร็ว
การวาดภาพสับปะรด ถือเป็นแบบฝึกหัดสำคัญให้นักศึกษาเกิดความเข้าใจในการวาดภาพทางวิทยาศาสตร์
“สับปะรดวาดยากนะ แต่ถ้าวาดได้ ก็จะวาดได้ทุกอย่าง” ดร.ศศิวิมล แสวงผล บอกกับนักศึกษาตรงหน้าชั้น
อาจารย์ศศิวิมลเป็นผู้เปิดสอนวิชานิทัศน์ทางวิทยาศาสตร์เป็นครั้งแรกในประเทศไทยเมื่อปี ๒๕๔๑ เป็นวิชาเลือกสำหรับนักศึกษาในคณะวิทยาศาสตร์ แรงบันดาลใจที่ทำให้เธอเปิดสอนวิชานี้ขึ้น มาจากการที่ได้มีโอกาสเรียนวิชาวาดภาพทางวิทยาศาสตร์ระหว่างไปศึกษาต่อระดับปริญญาโทที่ฟลอริดา สหรัฐอเมริกา กับอาจารย์ผู้สอนคือ Marion Sheehan นักพฤกษศาสตร์และนักวาดภาพผู้มีผลงานด้านการวาดภาพกล้วยไม้ระดับโลก
“ได้เรียนวาดรูปแล้วถูกใจมาก มีความสุข อาจารย์เริ่มสอนจากการให้รู้วัตถุประสงค์ของงานภาพวาดทางวิทยาศาสตร์ แกให้วาดรูปลูกสน ซึ่งยากมาก เพราะเปลือกของมันเป็นเหมือนบันไดเวียน ถ้าเราวาดไม่ตรง ก็จะไม่เป็นลูก เรานำจุดนี้กลับมาสอนนักศึกษาโดยเปลี่ยนเป็นสับปะรดแทน
“วัตถุประสงค์ของภาพวาดแนวนี้ คือการนำงานไปใช้ในทางวิทยาศาสตร์ ต้องการให้เห็นลักษณะของวัตถุที่ถูกต้อง เวลาสอนจะเน้นเรื่องสเกลหรือสัดส่วนเป็นพิเศษ วาดได้เหมือน แต่ไม่ถูกสเกล ไม่ถูกขนาด ก็ไม่ผ่าน
“การวาดสับปะรดต้องวัดระยะ ตาสับปะรดอยู่ไหน แถวเรียงกันอย่างไร คนเรียนอาจคิดว่าวาดมั่วๆ ไปก็ได้ เราต้องการสอนว่าห้ามขี้โกง ต้องนับให้ถูกต้อง สับปะรดเป็นตัวแทนของสิ่งที่วัดได้ มีแบบลายชัดเจน ถ้าเป็นส้มหรือมะม่วง วาดมั่วได้ เบี้ยวนิดก็ไม่เป็นไร แต่ถ้าวาดสับปะรดมั่ว จะรู้ทันทีว่าเบี้ยว
“ของทุกอย่างมีลักษณะเฉพาะ ต้องวัด ต้องสังเกต จึงจะได้ภาพที่แสดงข้อมูลชัดเจน คนดูแล้วไม่ต้องถามว่านี่คืออะไร เราไม่ได้ต้องการให้เขาวาดรูปสวย แต่ให้เขาตั้งใจทำงานและรู้ขั้นตอนการวาดภาพทางวิทยาศาสตร์ หัวใจที่สอนคือประมาณนี้”
อาจารย์ศศิวิมลเดินดูงานของนักศึกษาตามโต๊ะ พร้อมกับชี้แนะขั้นตอนการวาด “กว้างยาวได้ไหม วัดดูซิ” “นับจำนวนตาให้ถูกต้องก่อน แต่ละแถวมีกี่ตา” “ความชันของแถวไม่ถูกแล้ว”
คาบวิชาภาคบ่ายที่มี ๓ ชั่วโมงหมดไปอย่างรวดเร็ว ผลงานนักศึกษาที่ตั้งใจวาดบรรลุตรงตามวัตถุประสงค์มีให้เห็นจำนวนหนึ่ง แต่ส่วนใหญ่ยังต้องกลับไปทบทวนและฝึกวาดเป็นการบ้านพร้อมกับผลสับปะรดที่อาจารย์ให้นำกลับไปได้
นอกจากห้องเรียนในวิชาแล้ว อาจารย์ศศิวิมลยังเปิดคอร์สอบรมวาดภาพทางวิทยาศาสตร์เป็นพิเศษสำหรับผู้สนใจในช่วงปิดภาคการศึกษา ซึ่งมีทั้งผู้สนใจการวาดภาพเป็นงานอดิเรก ครู อาจารย์จากมหาวิทยาลัยต่างๆ ทั้งที่มีพื้นฐานทางศิลปะมาก่อน หรืออาจไม่มีเลยอย่างนักวิทยาศาสตร์
ลูกศิษย์หลายคนจากคอร์สอบรมของอาจารย์ศศิวิมลปัจจุบันกลายเป็นนักวาดภาพทางวิทยาศาสตร์ช่วยงานนักวิจัยตามหน่วยงานต่างๆ ครูกุ้งและคุณอรทัยก็เคยผ่านคอร์สของอาจารย์มาแล้ว
ครูกุ้งเล่าว่า “ได้พื้นฐานการวาดสับปะรดจากอาจารย์ศศิวิมล ทำให้เวลาวาดภาพต้นไม้ เรารู้จักนับ นับตา นับการเวียนรอบ วาดแมลงก็ต้องวัด จะขยายกี่เท่า ขาแมลงมีกี่ข้อ แต่ละข้อมีสัดส่วนแค่ไหน เราต้องวัดทุกอย่างและคูณเลขตลอด เพื่อระบุสเกลว่าภาพที่วาดมีมาตราส่วนเทียบกับของจริงเท่าไร”
ณรงค์ศักดิ์ สุกแก้วมณี หรือก้อง หลังจบปริญญาตรีศิลปกรรมศาสตร์บัณฑิต มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลรัตนโกสินทร์ วิทยาเขตเพาะช่าง ได้มาเข้าคอร์สอบรมของอาจารย์ศศิวิมล ด้วยความรักความสนใจในธรรมชาติจากพื้นฐานครอบครัวที่คุณพ่อชอบปลูกต้นไม้และพาลูกชายเที่ยวตามป่าตามเขา
“ตอนนั้นเพิ่งจบมา อาจารย์ให้วาดสับปะรด ก็ร่างเลย แอบขี้โกงเล็กน้อย แต่สเกลไม่ถูก อาจารย์บอกให้ใช้ไม้บรรทัดวัด มันก็ขัดใจนะ เราคิดว่าวาดสวยแล้ว ผิดตรงไหน ก็พยายามทำความเข้าใจ วาดผิดอีกก็แก้อีก แต่เรารับได้” ก้องเล่าความหลัง
อาจารย์ศศิวิมลเห็นแววในฝีมือและความตั้งใจของก้อง จึงชักชวนมาทำหน้าที่วาดภาพทางวิทยาศาสตร์ของกล้วยประกอบในงานวิจัยกล้วยในประเทศไทยที่อาจารย์ทำอยู่ ก้องได้เดินทางร่วมกับคณะวิจัยไปสำรวจกล้วยทั่วประเทศ สเกตช์ภาพส่วนประกอบสำคัญของต้นกล้วยและกลับมาวาดลงรายละเอียดในที่ทำงานภายหลัง
ปัจจุบันก้องจบปริญญาโทครุศาสตรบัณฑิต สาขาวิชาศิลปศึกษา คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ด้วยวิทยานิพนธ์เกี่ยวกับการนำกระบวนการวาดภาพทางวิทยาศาสตร์ไปพัฒนาเป็นวิชาในหลักสูตรศิลปศึกษาระดับปริญญาบัณฑิต
“เด็กที่เรียนศิลปะไม่มีกระบวนการเรียนรู้แบบนี้ การสังเกต การเก็บข้อมูล เพื่อวาดภาพให้เหมือนจริง เป็นหลักของงานศิลปะเหมือนกัน สมัยก่อนศิลปินยุคเรอเนซองซ์ นิยมธรรมชาติ ยึดถือความจริง ตัวอย่าง เลโอนาร์โด ดาวินชี เขาจะหัดวาดแบบนี้ก่อน วาดคน สัตว์ ดอกไม้ ศึกษากายวิภาค แสดงว่าศิลปะก็เริ่มต้นมาจากวิทยาศาสตร์ แต่หลักสูตรศิลปะปัจจุบันไม่ให้ความสำคัญ เน้นการวาดภาพเหมือนแบบหรือภาพถ่าย โดยลืมไปว่าศิลปินที่มีชื่อเสียงเกือบทุกคนมีพื้นฐานแน่นแล้วจากการวาดภาพเหมือนจริงในธรรมชาติ ก่อนจะพัฒนาคลี่คลายตัดทอนจนมาเป็นงานศิลปะในรูปแบบอื่น
“ผมคิดว่ากระบวนการวาดภาพทางวิทยาศาสตร์นี้น่าจะนำมาพัฒนาผู้เรียนศิลปศึกษา ซึ่งอนาคตเขาจะจบไปเป็นครู และสอนให้เด็กสังเกตจากความเป็นจริง พัฒนาตา มือ สมอง ให้มีความละเอียดอ่อน และเกิดความรักในธรรมชาติ เด็กอาจไม่ต้องวาดภาพเก่ง แต่ขอให้มีความคิดละเอียดขึ้น”
…
ออกจากห้องเรียนวิชาภาพวาดทางวิทยาศาสตร์ ท้องฟ้ายามเย็นวันนี้ไร้กลุ่มเมฆ ชวนให้ผมนึกถึงฟ้าสีเดียวกันในวันที่เด็กๆ ชมรมดูนกนั่งวาดภาพอยู่ในป่าห้วยขาแข้ง
วันนั้นขณะเด็กหญิงจับกลุ่มอยู่ด้วยกัน เด็กชายอีกคนปลีกตัวนั่งห่างออกไป
ใบหน้าเขาจริงจังขณะขยับมือวาดบางอย่างลงบนสมุดบันทึก
มันเป็นสิ่งมีชีวิตที่ไม่ได้มีสีสันสดใสเหมือนนกที่เด็กหญิงกำลังวาด อีกทั้งรูปทรงก็ออกจะแข็งทื่อ
ลายเส้นแสดงถึงลำต้น กิ่งก้าน พุ่มใบ ที่เขาพยายามวาดให้เหมือนต้นไม้ตรงหน้า
ต้นไม้ต้นนี้คงมีบางสิ่งที่เด็กชายสัมผัสได้เป็นพิเศษ มากกว่านกบนยอดไม้
ธรรมชาติ…สรรพชีวิต…มีแง่มุมที่มหัศจรรย์เสมอสำหรับแต่ละคน ขอเพียงคุณเริ่มต้นสังเกตมันอย่างจริงจัง
ขอขอบคุณ
ภาควิชาพฤกษศาสตร์ คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ดร.ศศิวิมล แสวงผล
ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ดร.สมศักดิ์ ปัญหา, ดร.ปิยะธิดา พิมพ์วิชัย, ดร.จิรศักดิ์ สุจริต, รัตน์มณี ชนะบุญ, ฐิตา ครุฑชื่น
สำนักงานหอพรรณไม้ กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ดร.ราชันย์ ภู่มา, ปรีชา การะเกตุ, สุคนธ์ทิพย์ ศิริมาดล, อรทัย เกิดแก้ว, อาทิตย์ คำกำเนิด
และ กมล โกมลผลิน, กานต์ เลขะกุล, กานต์ รัตนจุล, ณรงค์ศักดิ์ สุกแก้วมณี, ธัญลักษณ์ สุนทรมัฏฐ์, พีรณัฐ โบกรณีย์, วัชระ สงวนสมบัติ, สมิทธิ์ สุติบุตร์, สุนิตสรณ์ พิมพะสาลี
และขอขอบคุณเป็นพิเศษสำหรับแรงบันดาลใจเริ่มต้นในการเขียนสารคดีชิ้นนี้–อาจารย์วิชัย มะลิกุล
อ้างอิง
ขวัญใจ เอมใจ. “กล้วยไม้ ในงานภาพวาดทางวิทยาศาสตร์ ความงามของความจริง”. สารคดี ปีที่ ๑๕ ฉบับที่ ๑๗๐ เมษายน ๒๕๔๒.
ขวัญใจ เอมใจ. “ตามฝันอันยิ่งใหญ่ ในโลกใบจ้อยของหอยทากจิ๋ว”. สารคดี ปีที่ ๑๔ ฉบับที่ ๑๕๙ พฤษภาคม ๒๕๔๑.
ณรงค์ศักดิ์ สุกแก้วมณี. “การพัฒนารายวิชาการวาดภาพประกอบทางวิทยาศาสตร์ สำหรับหลักสูตรศิลปศึกษา ระดับปริญญาบัณฑิต”. วิทยานิพนธ์สาขาวิชาศิลปศึกษา ภาควิชาศิลปะ ดนตรี และนาฏศิลป์ศึกษา คณะครุศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๕๓.
รุ่งโรจน์ จุกมงคล. “Bird Guide of Thailand ‘คัมภีร์’ คนรักนก”. สารคดี ปีที่ ๕ ฉบับที่ ๕๙ มกราคม ๒๕๓๓.
วันชัย ตันติวิทยาพิทักษ์. “วิชัย มะลิกุล นักวาดภาพประกอบด้านวิทยาศาสตร์คนเดียวของประเทศไทย”. สารคดี ปีที่ ๑๒ ฉบับที่ ๑๔๑ พฤศจิกายน ๒๕๓๙.
วันดี สันติวุฒิเมธี. “ชีวิตในโลกแมลงของนักอนุกรมวิธาน ดร. องุ่น ลิ่ววานิช”. สารคดี ปีที่ ๑๗ ฉบับที่ ๑๙๘ สิงหาคม ๒๕๔๔.
สมศักดิ์ ปัญหา. ไส้เดือนและกิ้งกือ. กรุงเทพฯ : โครงการพัฒนาองค์ความรู้และศึกษานโยบายการจัดการทรัพยากรชีวภาพในประเทศไทย (โครงการ BRT), ๒๕๕๐.
สำนักงานหอพรรณไม้. พฤกษศิลป์ เฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๘๓ พรรษา ๕ ธันวาคม ๒๕๕๓. กรุงเทพฯ : กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช, ๒๕๕๓.
Pingback: ฉบับที่ ๓๒๓ มกราคม ๒๕๕๕