การกลายเป็น “ไทย” ของพระคเณศ

มิถุนายน 10, 2017 
0


ผีสางเทวดา  เกร็ดเรื่องราวความเชื่อผีสาง เทวดา ในวัฒนธรรมไทยแต่อดีต


ศรัณย์ ทองปาน

kanesha04

พระคเณศ หรือพระพิฆเนศ ดั้งเดิมเป็นเทวดาของแขกฮินดู ในเทวปกรณัมว่าเป็นโอรสของพระศิวะ (พระอิศวร) กับพระอุมา พระคเณศมีรูปกายเป็นมนุษย์ แต่มีเศียรเป็นช้าง

ในอินเดียนับถือว่าพระคเณศเป็นเทพเจ้าแห่งอุปสรรค ดังนั้นจึงต้องบูชาก่อนการบูชาเทพองค์อื่นหรือกระทำกิจกรรมอื่นใด เพื่อให้สิ่งที่เกิดขึ้นตามมาบรรลุผลสำเร็จ เคยพบเห็นในอินเดียใต้ว่าจะมีเทวรูปพระคเณศเล็กๆ ตั้งอยู่ในซุ้มหน้าบ้านหน้าร้าน แต่เช้าเจ้าของบ้านเจ้าของร้านก็จะออกมาบูชาท่านด้วยหญ้าแพรกอันเป็นของมงคล เพื่อเริ่มต้นวันใหม่ให้กิจการงานดำเนินไปอย่างปลอดโปร่งราบรื่น

kanesha03

ส่วนเมืองไทยสมัยโบราณ นับถือกันว่าพระองค์เป็นเทพผู้สร้างช้าง (อาจเพราะมีเศียรเป็นช้าง) จึงได้รับการบูชากันในหมู่พราหมณ์พฤฒิบาศ ซึ่งเป็นกลุ่มพราหมณ์ที่ดูแลพิธีกรรมเนื่องด้วยเรื่องการจับช้างเลี้ยงช้างโดยเฉพาะ พระคเณศในฐานะนี้ปรากฏชี่อเรียกในเอกสารเก่าว่า “พระเทวกรรม”

ตั้งแต่ราวสมัยรัชกาลที่ 6 เมื่อเริ่มมีการศึกษาคติอินเดียโบราณผ่านวรรณคดีในภาคภาษาอังกฤษ เกิดนิยมนับถือพระคเณศว่าเป็นเทพเจ้าแห่งศิลปวิทยา จึงนำไปใช้เป็นตราของ “วรรณคดีสโมสร” รวมถึงใช้เป็นตราของกรมศิลปากร แล้วต่อมาเมื่อเกิดวิทยาลัยนาฏศิลปในสังกัดของกรมศิลปากรขึ้น วิทยาลัยนาฏศิลปจึงใช้สัญลักษณ์เป็นรูปพระคเณศเช่นเดียวกับกรมศิลปากร และนั่นคงทำให้พระองค์เป็นที่นับถือในหมู่ศิลปิน แล้วจึงกลายเป็นเทพเจ้าแห่งการขับร้องฟ้อนรำไปด้วย คตินี้เป็นคตินิยมในฝ่ายไทยโดยเฉพาะ ดังจะเห็นเวลาไหว้ครูในสายดนตรีนาฏศิลป์จึงจะตั้งเศียรพระพิฆเนศไว้บนโต๊ะในหมู่ศีรษะครูด้วย (แต่ปัจจุบัน วิทยาลัยนาฏศิลปสังกัดสถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ ซึ่งขึ้นตรงกับกระทรวงวัฒนธรรม แยกขาดจากกรมศิลปากรไปแล้ว)

kanesha02

ประมาณสิบกว่าปีมานี้ ในเมืองไทยเกิดธุรกิจใหม่ในการไปสร้างศาลประดิษฐานพระคเณศองค์ใหญ่ยักษ์ขึ้นตามวัดหลายแห่ง พระคเณศกลุ่มนี้กลายเป็นเทพเจ้า “อเนกประสงค์” คือเชื่อกันว่ากราบไหว้ขอได้ทุกสิ่งอัน ทั้งการเล่าเรียน การเงิน การงาน ความรัก แต่ที่น่าสนใจมาก คือจากความเชื่อดั้งเดิมที่พระคเณศมีสัตว์พาหนะคือหนู อย่างในเทวาลัยของพระคเณศก็จะมีรูปหนูหมอบคอยรับใช้อยู่หน้าประตู แต่พร้อมๆ กับการสร้างพระคเณศองค์ใหญ่ๆ อย่างที่ว่ามาแล้วนั้นเอง ก็เลยไปสร้างรูปหนูตัวโตๆ ตั้งเอาไว้ที่ฐานเทวรูป พร้อมกับเผยแพร่ความเชื่อ (อย่างไทยๆ) ว่าหนูเป็นเหมือน “เลขานุการ” ของพระคเณศ ดังนั้นเวลาใครต้องการอะไรก็อย่าไปขอกับพระคเณศโดยตรง (เพราะท่านมีคนไปขอโน่นขอนี่เยอะแยะมากมาย ท่านจำไม่ได้หรอก-ประมาณนั้น) แต่ให้ไปกระซิบบอกคุณหนูที่เป็น “หน้าห้อง” ของท่านเอาไว้ให้ช่วยดูแลให้

kanesha01

เราจึงเห็นคนไปยืนกระซิบกระซาบความนัยตรงข้างหูรูปปั้นหนูกันอยู่ตลอดเวลา – ไม่ต่างกับประเพณีการวิ่งเต้นอย่างที่ปฏิบัติกันทั่วไปในวงราชการ ซึ่งนิยมเดินเรื่องไปฝากฝังให้ “หน้าห้อง” ของท่านช่วย “ชง” เสนอขึ้นไปให้ “ท่าน” เซ็น นั่นเอง

งานนี้ คนอินเดียคง งง!


srun

ศรัณย์ ทองปาน

เกิดที่จังหวัดพระนคร ปัจจุบันเป็น “นนทบุเรี่ยน” และเป็นบรรณาธิการสร้างสรรค์ นิตยสาร สารคดี






ผีสางเทวดา  เกร็ดเรื่องราวความเชื่อผีสาง เทวดา ในวัฒนธรรมไทยแต่อดีต ในภาคกลางตามตำแหน่งที่เป็นปากคลองต่างๆ คือเมื่อคลองเล็กมาออกคลองใหญ่ หรือคลองใหญ่มาออกแม่น้ำอันนับเป็น “ทางสามแพร่ง” มักพบเห็นศาลเจ้าซึ่งส่วนใหญ่เป็นศาลเจ้าจีน คือทำเป็นตึกทรง “เก๋งจีน” ในภาพจิตรกรรมฝาผนังพระอุโบสถวัดทอง หรือวัดสุวรรณาราม คลองบางกอกน้อย กรุงเทพฯ ราวสมัยรัชกาลที่
ผีสางเทวดา  เกร็ดเรื่องราวความเชื่อผีสาง เทวดา ในวัฒนธรรมไทยแต่อดีต “แม่โพสพ” หรือ “เจ้าแม่โพสพ” เทพีแห่งข้าว เป็นที่นับถือของคนไทยมาแต่โบราณ แม่โพสพไม่ได้ผูกติดกับท้องถิ่นใดท้องถิ่นหนึ่งโดยเฉพาะ แต่ผูกพันกับช่วงเวลาในฤดูกาลทำนามากกว่า ชาวนาไทยจึงสามารถสักการะเซ่นไหว้ที่ใดก็ได้ ไม่ว่าจะเป็นในผืนนาเมื่อทำขวัญข้าว หรือที่ยุ้งฉางของตนเองเมื่อขนข้าวขึ้นยุ้ง และอาจด้วยเหตุนั้นจึงไม่ค่อยปรากฏศาลแม่โพสพมากนัก แต่ถึงอย่างนั้นก็ยังพอมีอยู่ให้เห็นบ้าง
วิดีโอประชาสัมพันธ์กิจกรรม สำรวจกรุงเก่าเจ้าตาก นอกกรอบประวัติศาสตร์ชาตินิยม 26-27 สิงหาคม 2560 สอบถามรายละเอียดการสำรวจ ทางกล่องข้อความเพจ Sarakadee Activity หรือโทร. 0-2547-2700 ต่อ 319  
ผีสางเทวดา  เกร็ดเรื่องราวความเชื่อผีสาง เทวดา ในวัฒนธรรมไทยแต่อดีต มีสำนวนไทยสมัยเก่าที่คนเดี๋ยวนี้อาจไม่ค่อยได้ยินกันแล้วคือ “หมอบราบคาบแก้ว” มีความหมายว่ายอมตามโดยดี ไม่มีขัดขืน สำนวนนี้ว่ากันว่ามีที่มาจากสิงโตหินอย่างที่เห็นตามหน้าวัดหรือเชิงบันไดโบสถ์วิหาร ซึ่งมักอยู่ในท่าทางหมอบ และมีก้อนหินกลมๆ ที่สมมติเป็น “ลูกแก้ว” ของโปรดของสิงโต คาบอยู่ในปาก
ผีสางเทวดา  เกร็ดเรื่องราวความเชื่อผีสาง เทวดา ในวัฒนธรรมไทยแต่อดีต ตามปกติของการให้สินบน “ผู้น้อย” ย่อมต้อง “หาข่าว” เสียก่อนว่า “ผู้ใหญ่” ที่จะไปพบไปขอความช่วยเหลือนั้น มีรสนิยมด้านไหนเช่นไร เช่น สะสมเครื่องลายคราม ชอบเลี้ยงนกเขา