ก้าวที่สองของค่ายสารคดี # ๑๓

มิถุนายน 11, 2017 
0


วิชาสารคดี ๑๐๑
ศาสตร์ ศิลป์ เคล็ดวิธี ว่าด้วยการเขียนสารคดี


วีระศักดิ์ จันทร์ส่งแสง

2ndstep01

ภาพ : วีระศักดิ์ จันทร์ส่งแสง

ตลอด ๔ เดือนของค่ายสารคดี เราจะพานักเขียนและช่างภาพสารคดีหัดใหม่ไต่บันไดการเรียนรู้ขึ้นไปเป็นขั้นๆ

หลังปูพื้นฐานเกี่ยวกับงานสารคดีในภาคปฏิบัติกันไปเต็มวันในสัปดาห์ที่แล้ว ทิ้งระยะให้ผู้เรียนไปตกผลึกสังเคราะห์สิ่งที่ได้สดับ กับการค้นคว้าเตรียมความพร้อมด้านข้อมูลก่อนการลงพื้นที่

มาถึงสัปดาห์นี้ เป็นก้าวที่สองของการเรียนรู้ คือการลงพื้นที่ ซึ่งถือเป็นขั้นตอนที่ขาดไม่ได้สำหรับงานสารคดี

นอกจากสืบค้นกลั่นกรองข้อมูลแห้งจากแหล่งค้นคว้า การลงสัมผัสพื้นที่และสัมภาษณ์ผู้รู้ คนในถิ่น เปรียบว่าเป็นลำน้ำสาขาที่ขาดไม่ได้สำหรับมหาสายธารใหญ่

ในการลงเก็บข้อมูลครั้งแรกของเหล่านักสารคดีมือใหม่นี้ ครูช่วยจัดเตรียมพื้นที่และแห่งข้อมูลไว้ให้ เพื่อเป็นแบบฝึกหัดในภาคปฏิบัติการเก็บข้อมูลได้อย่างเข้มข้น โดยมีครูคอยประกบแลกเปลี่ยนเรียนรู้กันไปท่ามกลางการปฏิบัติจริง

ถ้าเปรียบกับการฝึกร้องเพลง ก็พูดได้ว่าครั้งนี้เป็นการ “ร้องตามครู”2ndstep02

2ndstep03

2ndstep04

ภาพโดย ฐิติพันธ์ พัฒนมงคล

2ndstep05

ภาพโดย : วีระศักดิ์ จันทร์ส่งแสง

บทเรียนที่สอง-ห้องเรียนของค่ายสารคดีในครั้งนี้อยู่ที่ตลาดหัวเข้ เขตลาดกระบัง ทางตะวันออกของกรุงเทพฯ ต่อแดนฉะเชิงเทรา

ให้เวลาราวครึ่งวันอยู่ในพื้นที่กับแหล่งข้อมูล กับอีกสัปดาห์-เป็นช่วงเวลาของการกลั่นกรองร้อยเรียงเรื่องราวที่เก็บมาได้ให้กลายเป็นงานเขียน

แต่ก่อนจะเป็นชิ้นงานที่สมบูรณ์ ท้ายชั่วโมงเรียนประจำวัน ครูขอให้ทุกคนคัดประโยคเด็ดและภาพเด่นที่แต่ละคนเก็บเกี่ยวมาได้ เอามาแบ่งปันแลกเปลี่ยนกันดูในชั้นเรียน

ก็พอเห็นแววนักประพันธ์และช่างภาพ

“ที่นี่เหมือนคนรู้จัก บ่มเพาะ แบ่งปัน ให้เรารู้เหมือนเป็นคนที่นี่” (นักเขียนบางคนกลั่นความรู้สึกจากการได้สัมผัสพื้นที่)

“ ‘ตลาดหัวตะเข้ ขายความเงียบอันเรียบง่าย’ ป้าอ้อย จิตอาสาที่เป็นหนึ่งในทีมฟื้นฟูตลาดเก่าหัวตะเข้” (วรรคทองของบางคนมาจากคำสัมภาษณ์แหล่งข้อมูล)

“ชีวิตนอกกรอบ เป็นสุขได้เพราะมีกรอบ” (นักเขียนใหม่อีกคน สรุปภาพชีวิตของช่างทำกรอบรูปที่หัวตะเข้ จากที่เขาได้สัมผัสและพูดคุยด้วย)

“ ‘แท้ ไม่แท้ เก่าใหม่ ได้หมด มันอยู่ที่ใจ พระอยู่ไหนก็ไม่เสื่อม’ จี๊ด-ณรงค์ศักดิ์ เซียนพระเครื่องใต้สะพาน กล่าวถึงพระเครื่องบนแผง” (เป็นตัวอย่างอีกชิ้นของวรรคทองจากบทสัมภาษณ์

บางประโยคเด็ดที่บรรดานักเขียนหัดใหม่ตัดทอนมาประชันกันพอเห็นท่วงทำนองของแต่ละคน เป็นต้นทางที่จะพัฒนาต่อเป็นชิ้นงานอันงดงาม

เป็น “วรรคทอง” วรรคเด่นที่ เป็นเสมือนดวงดอกไม้สีแดงเด่น ซึ่งเมื่อแย้มบานขึ้นกลางทุ่งหญ้าสีเขียวก็จะเป็นจุดเด่นที่จับตา และน่าชื่นใจยามได้อ่านเจอ

เมื่อปรากฏอยู่ในงานเขียนชิ้นใดก็จะเป็นวรรคเด่นที่คอยปลุกเร้าความตื่นใจให้ความตื่นเต้นแก่คนอ่าน ไม่ให้การท่องไปในสวนอักษรเป็นความน่าเบื่อจนง่วงหาวหรืออยากตีตนออกห่างงานชิ้นนั้น

เป็นความสำคัญของวรรคทองต่อการชูรสคำและรสความให้แก่งานเขียนร้อยแก้ว

วันนี้นักเขียนใหม่หลายคนมีดอกไม้ช่อโตมาอวด

เหมือนเป็นตัวอย่างหนังมาโฆษณา ให้คอยติดตามต่อว่า

ในสัปดาห์หน้างานเขียนที่เสร็จสมบูรณ์ของพวกเขาจะเป็นทุ่งดอกไม้ที่งดงามเพียงใด


veeวีระศักดิ์ จันทร์ส่งแสง

นักเขียนประจำกองบรรณาธิการ นิตยสาร สารคดี ที่มีผลงานตีพิมพ์ทั้งในนิตยสาร และตีพิมพ์รวมแล่มมากมาย อาทิ แผ่นดินนี้ที่อีกฟากเขา และแสงใต้ในเงามรสุม และ อีสานบ้านเฮา









วิชาสารคดี ๑๐๑ ศาสตร์ ศิลป์ เคล็ดวิธี ว่าด้วยการเขียนสารคดี ล้อมวงคุย ก่อนวิจารณ์งานสารคดี ช่วง ๑๐ กว่าปีมานี้ ค่ายนัก(หัด)เขียนดูจะมีมากขึ้นเรื่อย แต่ค่ายฝึกฝนหรือส่งเสริมเยาวชนคนรุ่นใหม่ให้อ่านหนังสืออย่างแตกฉานถึงขั้นวิจารณ์ได้ ยังมีน้อยถึงขั้นหาได้ยาก ค่าย "อ่าน
วิชาสารคดี ๑๐๑ ศาสตร์ ศิลป์ เคล็ดวิธี ว่าด้วยการเขียนสารคดี ห้องเรียนใต้ร่มไม้ ค่าย(กล้าวรรณกรรม)สร้างนักเขียนสารคดีเยาวชน ค่าย “กล้าวรรณกรรม” เป็นค่ายที่ยาวและต่อเนื่อง คือจัดต่อเนื่องมาถึงปีที่ ๑๔ แล้ว โดยกำหนดเอาช่วงต้นเดือนตุลาคมของทุกปีเป็นวันจัดค่าย ใช้เวลา
วิชาสารคดี ๑๐๑ ศาสตร์ ศิลป์ เคล็ดวิธี ว่าด้วยการเขียนสารคดี "ค่ายสารคดี" มีหลักแห่งพันธกิจอยู่ที่การ "สร้างคนบันทึกสังคม"  เป้าหมายของเราไม่ได้อยู่ที่การสร้าง "นักเขียน" และ"ช่างภาพ" ที่มีฝีมือเท่านั้น  แต่ยังมุ่งสร้างคนรุ่นใหม่ให้เป็นนักสารคดีที่ดีด้วย ตลอด 4 เดือนของการเรียนรู้จึงไม่เพียงแต่เรียนทฤษฎีกันในห้องเรียน  หากยังออกไปฝึกปฏิบัติจริงกันในพื้นที่สร้างสรรค์หลากหลายแห่ง  กลับจากพื้นที่ทุกครั้งจะมีกระบวนการแบ่งปันประสบการณ์และความเปลี่ยนแปลง ที่เกิดขึ้นกับตัวเองในมิติจิตอาสา-สร้างสรรค์  สะท้อนการเติบโตผลิบานด้านใน ในเชิงนามธรรมของแต่ละคน แต่อีกหลายคนเกิดความเปลี่ยนแปลงเชิงรูปธรรมอย่างชัดเจนด้วย แดนซ์ หรืออธิวัฒน์  อุต้น เป็นบัณฑิตจบใหม่ และเป็นนักดนตรี แต่เขาสนใจการเขียนและอยากรู้หลักทักษะการเขียน จึงละจากสิ่งอื่นไว้ชั่วคราว มุ่งมาหาเส้นทางการเขียนในค่ายสารคดี ครั้งที่๑๓ "แล้วก็ได้รับสิ่งที่คาดหวังอย่างล้นหลาม  ค่ายสารคดีตอบโจทย์ความต้องการของผมได้แบบหมดเปลือก" แดนซ์เขียนเล่าหลังจบค่าย "คิดมาก่อนสมัครแล้วว่าเราจะต้องได้ความรู้หรือประสบการณ์จากค่ายนี้ แล้วก็เป็นจริง" นั้นเป็นด้านวิชาความรู้และฝีมือการเขียน แต่จะโดยตั้งใจหรือไม่ก็ตาม แดนซ์ยังได้เจอเรื่องใหม่ๆ อื่นๆ ซึ่งได้เปิดโลกทัศน์ของเขา กระทั่งนำไปสู่การพลิกเปลี่ยนชีวิตและพฤติกรรมของเขาไปจากเดิมอย่างสิ้นเชิง
วิชาสารคดี ๑๐๑ ศาสตร์ ศิลป์ เคล็ดวิธี ว่าด้วยการเขียนสารคดี บันไดสำคัญขั้นหนึ่งของการก้าวไปสู่การเป็นนักเขียนตัวจริง คือการฝึกทำซ้ำๆ นักฝันหลายคนยังไม่ได้เป็นนักเขียนเสียทีก็เพราะมัวแต่ตั้งท่า นามปากกาก็ตั้งไว้อย่างดิบดีแล้ว เหลือแต่ลงมือเขียนงานออกมาเท่านั้นที่ยังไม่ได้ทำ เมื่อเขียนออกมาแล้ว จะดียิ่งหากมีกัลยาณมิตรคอยช่วยอ่านอย่างใส่ใจ และให้คำวิจารณ์ติชมด้วยความปรารถนาดี สำหรับนักเขียนมือใหม่ที่มาร่วมเรียนรู้ในค่ายสารคดีระดับประชาชน ครั้งที่
วิชาสารคดี ๑๐๑ ศาสตร์ ศิลป์ เคล็ดวิธี ว่าด้วยการเขียนสารคดี 1 "ค่ายสารคดี" เป็นค่าย "สร้างคนบันทึกสังคม"  ที่ไม่ได้มุ่งเพียงจะสร้าง "นักเขียน" และ "ช่างภาพ" ที่มีฝีมือเท่านั้น หากปรารถนาจะสร้างคนรุ่นใหม่ให้เป็นนักสารคดีที่ดีด้วย กระบวนการพัฒนาทักษะฝีมือจึงดำเนินควบคู่ไปกับการปลูกสร้างจิตสำนึกในมิติอาสา-สร้างสรรค์  ท้ายกิจกรรมทุกครั้งจะมีช่วงเวลาสำหรับการแบ่งปันประสบการณ์และความเปลี่ยนแปลงที่เกิดกับตัวเอง สะท้อนการเติบโตผลิบานด้านใน ในเชิงนามธรรม ในเชิงรูปธรรม นักเขียนและช่างภาพรุ่นใหม่ทุกคนที่ได้ร่วมห้องเรียนกันมา จะมีผลงานที่ได้จากการลงมือทำ 3 ชิ้นหลัก และอีกหลายชิ้นย่อย  ดังที่ได้นำเสนอบางส่วนสู่สาธารณะแล้ว และจะนำเสนอต่อไป   2 "ค่ายสารคดี" เป็น "ห้องเรียน" จึงต้องมี"หลักสูตร" ซึ่งบางคนกังวลว่าจะเป็นกรอบเกณฑ์ที่กักหรือเกลาจนจิตวิญญาณอิสระของศิลปินเหี้ยนหาย ทำลายหน่ออ่อนแห่งความหลากหลายของปัจเจกชน จนกลายเป็นพิมพ์เดียวกันไปหมด แต่ความจริงค่ายเพียงแค่สอนพื้นฐาน และตำราก็เป็นสิ่งที่โยนทิ้งได้  แต่ขอให้เป็นหลังจากที่เธอรู้จักและเข้าใจมันอย่างถ่องแท้แล้ว  และเธอโยนมันทิ้งก็เพื่อจะไปให้ไกลกว่านั้น

ปิดโหมดสีเทา