สารคดีพิเศษ

สรณรัชฎ์ กาญจนะวณิชย์ : เรื่อง วันชัย ตันติวิทยาพิทักษ์ : ภาพ มิเกล คอลวิลล์-แอนเดอร์เซน ถ่ายภาพสาวชาวเดนมาร์ก เดินทางไปทำงานในเช้าอันหนาวเหน็บกลางกรุงโคเปนเฮเกน ได้ชื่อว่าเป็น “ภาพถ่ายที่ปล่อยจักรยานออกมาล้านคัน” เมื่อคนประเทศอื่นได้เห็นภาพนี้ในอินเทอร์เน็ต และเกิดแรงบันดาลใจอยากขี่จักรยานในชีวิตประจำวันบ้าง “เมื่อผมเห็นผู้ใหญ่ขี่รถจักรยาน ผมมีความหวังกับอนาคตของมนุษยชาติ”   H.G. Wells  นักเขียนนิยายวิทยาศาสตร์รุ่นคุณปู่ แม้ว่าจักรยานปั่นสองล้อและรถยนต์หัวสูบเผาน้ำมันจะเริ่มผลิตขึ้นมาในเวลา ไล่เลี่ยกันช่วงกลางๆ คริสต์ศตวรรษที่ ๑๙ แต่ศตวรรษที่ ๒๐ กลายเป็นศตวรรษแห่งรถยนต์ เมื่อ เฮนรี่ ฟอร์ด ปฏิวัติอุตสาหกรรมรถยนต์ให้ผลิตได้จำนวนมากในราคาถูกจนชนชั้นกลางทั่วไป สามารถซื้อใช้ได้  ด้วยความเร็วและความสะดวกสบายที่เหนือกว่า และขนาดใหญ่โตกินที่มากกว่า รถยนต์ขับเคลื่อนด้วยพลังน้ำมันจึงเบียดการเดินทางที่ขับเคลื่อนด้วยพลังขา ทั้งพลังขาสัตว์และขาคนตกไปจากท้องถนน  ถนนหนทางในเมืองเปลี่ยนจากพื้นที่สาธารณะที่คนใช้ชีวิตทำกิจกรรมต่างๆ ไปเป็นที่รถวิ่งสัญจร ทุกวันนี้ หากมนุษย์ต่างดาวลองส่องกล้องสำรวจโลก คงเห็นชาวโลกเป็นสัตว์ตีนล้อกระดองแข็ง มีตัวพยาธิดุ๊กดิ๊กอาศัยอยู่ข้างใน แต่เมื่อรถยนต์เพิ่มจำนวนมากขึ้นเรื่อยๆ จนหมดพื้นที่ขยายถนน ศักยภาพในการสัญจรด้วยรถยนต์ในเมืองกลับลดลง ที่เคยวิ่งได้ฉิวกลายเป็นติดขัด บ่อยครั้งถึงขั้นอาการอัมพาต แถมปล่อยไอเสียกันจนอากาศเป็นพิษ อัตราคนเป็นมะเร็งปอดในเมืองเกือบทั่วโลกสูงกว่าในชนบทเป็นเท่าตัว ยังให้ผู้คนพากันหนีเข้าไปอยู่ในห้องแอร์และรถติดแอร์ ซึ่งเอาเข้าจริงก็ไม่สามารถกรองละอองพิษขนาดเล็กกว่า ๑๐ ไมครอนได้ จ่อท้ายรถคันอื่นก็สูดเข้าปอดอยู่ดี ทั้งคายร้อนแอร์ ไอเสีย พื้นผิวคอนกรีตและถนนลาดยาง ช่วยกันเพิ่มอุณหภูมิเมืองให้ร้อนผ่าว  แทนที่จะเป็นกุญแจสู่อิสรภาพคล่องตัวตามที่โฆษณาอยากให้เราเชื่อ รถยนต์กลับเป็นเทคโนโลยีที่สร้างปัญหาต่อสุขภาพกาย รถติดสร้างปัญหาต่อสุขภาพจิต เศรษฐกิจ และคุณภาพชีวิต  ในยุคที่ทั่วโลกต้องหันมาใส่ใจกับปัญหาการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศหรือภาวะโลก ร้อน รถยนต์ก็ต้องตกเป็นจำเลยอย่างช่วยไม่ได้  ในกรุงเทพฯ มันเป็นตัวการปล่อยก๊าซเรือนกระจกถึงกว่าร้อยละ ๔๐  นับเป็นการใช้ทรัพยากรเชื้อเพลิงฟอสซิลอันมีค่าอย่างออกจะไร้ประสิทธิ-ภาพ เมืองต่างๆ จึงกำลังตื่นตัว หาวิธีลดการใช้รถยนต์อย่างจริงจัง ส่งเสริมขนส่งมวลชนที่มีคุณภาพ และวาระสำคัญที่ขาดไม่ได้คือการส่งเสริมจักรยาน พาหนะสัญจรบนบกที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมมากที่สุด และราคาถูกสุดถ้าไม่นับการเดิน หลายเมืองกำลังพยายามเปลี่ยนตัวเองให้เป็นเมืองจักรยาน ซึ่งไม่ได้หมายความว่าทุกคนต้องลุกขึ้นขี่จักรยาน แต่หมายถึงเมืองที่มีวัฒนธรรมและวิถีที่เอื้อต่อการขี่จักรยาน เอื้อต่อการเดินถนน เอื้อต่อการสัญจรทางเลือกและวิถีชีวิตที่หลากหลาย สามารถพบปะสังสรรค์กันริมทางร่มรื่นนอกห้องแอร์ สามารถคำนวณเวลาเดินทางได้เที่ยงตรง อยากแวะหยุดที่ไหนก็แวะได้เพราะจอดพาหนะได้ รวมถึงเอื้อต่อการใช้รถยนต์เมื่อจำเป็นต้องใช้รถยนต์ พูดสั้นๆ คือเป็นเมืองน่าอยู่สำหรับมนุษย์ ไม่ใช่ลานจอดรถอากาศเสีย กระแสมาแรงชัดเจน ศตวรรษที่ ๒๑ จะเป็นศตวรรษแห่งจักรยาน โบราณว่าตั้งเป้าได้มีชัยไปกว่าครึ่ง แต่โจทย์ใหญ่อยู่ที่ทำอย่างไรจะเดินทางถึงเส้นชัย  การเปลี่ยนสังคมเมืองวัฒนธรรมรถยนต์สู่เมืองวิถีจักรยานไม่ใช่เรื่องง่าย โดยเฉพาะกับเมืองอย่างกรุงเทพฯ ที่ไม่เคยคิดจะฝันกันด้วยซ้ำ…