32 wat pho

นอกจากช่างหลวง ช่างคฤหัสถ์ และชีช่าง (หรือช่างพระ) แล้ว ในคราวปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนสมัยรัชกาลที่ ๓ ยังปรากฏหลักฐานของช่างอีกกลุ่มหนึ่ง คือช่างคนจีน

ใน “โคลงดั้นเรื่องปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพน” กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรสทรงพรรณนาถึงช่าง “เจ๊ก/จีน” ไว้หลายตอน เช่น ช่างสลักหินชาวจีนที่มารับจ้างสลักหินเขาสำเภา (เขาตะเภา เขตอำเภอโคกสำโรง จังหวัดลพบุรี) เป็นรูปมารอย่างจีน แบก “ถะ” (เจดีย์เจ็ดชั้นแบบจีน) แทนที่ในตำแหน่งรูปมารแบกฐานเจดีย์อย่างไทยโบราณ โดยถะแต่ละองค์ มีรูปมารจีนแบกจำนวนแปดตน

๏ บำนาญท่านจ่ายจ้าง เจ๊กกระทำ จีนแฮ
แปรเปลี่ยนมารแบกทรง ทรวดเยื้อง
หินเขาชื่อสำเภา พื้นฉลัก รูปฤๅ
ถะละแปดรูปเพี้ยนเบื้อง แบบบรรพ์ ฯ

นอกจากนั้นยังมีจีนช่างเขียน รับจ้างเขียนสีน้ำมันปิดทอง (เตละ/เตลา ภาษาบาลีแปลว่าน้ำมัน) บนเพดานมุขพื้นแดงทั้งสี่ทิศโดยรอบพระมณฑป (หอพระไตรปิฎก)

๏ พิดานพรรณดาษพื้น แดงภาย บนพ่อ
เสาวภาคย์สพานสรร พสร้าง
เตลาแต่งละลายเติม ไล้ติด อุไรฤๅ
จีนเลศรจิตล้วนจ้าง เลขผจง ฯ

รวมทั้งที่สวนมิสกวันทางด้านเหนือของพระมณฑป (หอพระไตรปิฎก) โปรดเกล้าฯ ให้สร้าง “ตึกจีน” ไว้ทางทิศตะวันออก เพดานนั้นจ้างช่างจีนมาเขียนสีน้ำมันเป็นลายเครือเถาอย่างจีนบนพื้นสีแดง ส่วนผนังเขียนภาพเรื่อง “สามก๊ก”

๏ เหนือหอไตรท่านสร้าง สวนควร ชมเอย
ใหม่อีกพ่างภพอินทร์ อ่าฟ้า
มิสกวันสวน สุขสนุก นาพ่อ
ปลูกแมกแปลกไม้หล้า แหล่งแสดง ฯ
๏ เฌอหนึ่งหลายเช่นย้าย ยลผล ต่างแฮ
สองละสามพรรณแปลง เปลี่ยนเพี้ยน
ตึกจีนหนึ่งสกลสถาน สถิตทิศ ออกเอย
แดงพิดานล้วนเที้ยร ถิ่นสลิล ฯ
๏ เครือจีนจ้างเจ๊กแต้ม ติดรจิต อุไรฤๅ
ผนังวาดสามก๊กรบิล บ่ายย้าย
เรื่องจีนรูปจีนพิศ แผกแยก เยี่ยงพ่อ
แปลกฝรั่งห่อนคล้ายเยื้อง อย่างปาง ฯ

น่าเสียดายที่ “โคลงดั้นเรื่องปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพน” มิได้ให้รายละเอียดอื่นใดเกี่ยวกับช่าง “เจ๊ก/จีน” เหล่านี้ นอกจากกล่าวถึงโดยรวมว่าเป็นช่างรับจ้าง อย่างไรก็ตาม ยังมีหลักฐานวรรณกรรมสมัยรัชกาลที่ 3 อีกเรื่องหนึ่งที่อาจช่วยให้ภาพ “ช่างจีน” ในวัดไทยสมัยต้นรัตนโกสินทร์มากขึ้น