" /> ขั้นบันไดของวิชาสารคดี - สารคดี.คอม [ Sarakadee Magazine ]

ขั้นบันไดของวิชาสารคดี

กรกฎาคม 16, 2017 
0


วิชาสารคดี ๑๐๑
ศาสตร์ ศิลป์ เคล็ดวิธี ว่าด้วยการเขียนสารคดี


วีระศักดิ์ จันทร์ส่งแสง

ค่ายสารคดียุค 4.0 คนลาเรียนยังฟังคอมเมนต์จากครูได้ผ่านออนไลน์

ผ่านเข้าสู่กลางเดือนที่ ๒ ถือเป็นช่วงกลาง ของค่ายสารคดี #๑๓ เป็นช่วงที่นักเขียนกับคู่ช่างภาพได้ส่งงานชิ้นที่ ๒ ให้ครูอ่านและให้คำแนะนำติชมเพื่อปรับปรุงและพัฒนาฝีมือ

เป็นที่น่ายินดีว่าในงานชิ้นที่ ๒ นี้ บางชิ้นรู้จักใช้ “สรรพนาม” อย่างหลากหลายขึ้น แทนก็เอ่ยอ้างชื่อซ้ำๆ

หลายชิ้นเขียนเล่าได้ดี มี “วรรคทอง” เป็นจุดเด่น คอยปลุกคนอ่านไม่ให้แบบผ่านๆ แล้วไม่ประทับใจ

และกล่าวได้ว่างานทุกชิ้นมีการย่อหน้าเป็นแล้ว

“ย่อหน้า และวรรคตอน” เรื่องพื้นฐานของงานเขียนที่เป็นปัญหาใหญ่มากเรื่องหนึ่งของนักเขียนใหม่ แม้พวกเขาจะเรียนอยู่ในระดับอุดมศึกษากันแล้ว

งานชิ้นแรกในค่าย เกินร้อยละ ๘๐ พูดได้ว่ายังเว้นวรรคและย่อหน้าแบบงานวรรณศิลป์ไม่เป็น ซ้ำร้ายบางคนทั้งเรื่องอาจมีเพียง ๓ ย่อหน้า ตามโครงสร้างเรียงความ

ในงานชิ้นที่ ๒ ทุกคนเริ่ม “รู้ทัน” และทำเป็น

แต่ด้วยมุมมอง ประสบการณ์การอ่าน และการเขียนทำมาก่อน ครูก็อาจยังมีจุดชี้แนะให้พิจารณา ลองย่อหน้า วรรคเล็ก วรรคใหญ่ ชิดประโยค ตัดบางคำ หรือลองสลับประโยค โดยที่ยังไม่ต้องแก้ถ้อยคำ ฯลฯ ลองดูไหม?

ไม่ใช่ว่าที่ทำมานั้นผิด แต่เป็นการเปิดประตูให้เห็นทางเลือกในการปรับแก้

วิทยากรบันดาลใจวันนี้ วันชัย ตัน อดีตบรรณาธิการบริหารนิตยสารสารคดีผู้คร่ำหวอดอยู่ในแวดวงสารคดีกว่า 30 ปี

ผ่านพ้นเรื่องพื้นฐานไปแล้ว ขั้นต่อไปของบันไดพัฒนาการเขียน คือรู้ทันเกณฑ์การประเมินค่า ซึ่งได้แก่ ประเด็น ข้อมูล การเขียน
สารคดีเรื่องหนึ่งจะเป็นที่นิยม ชื่นชม ติดอกติดใจนักอ่านได้หรือไม่ ก็ไม่พ้นไปจากปัจจัยเหล่านี้

  • ประเด็น คือหัวเรื่องที่เรานำมาเล่า : แปลก ใหม่ ลึกลับ คนอยากรู้ อยู่ในกระแส อยู่ในใจคน มีคุณค่า ฯลฯ
  • ข้อมูล เก็บให้ลึก กว้าง มาก จนรู้สึกอิ่ม-พอ
  • การเขียน อาจถือเป็นตัวชี้วัดข้อสำคัญที่สุดของการเล่าเรื่องด้วยภาษาเขียน เป็นพลังที่สำคัญ เป็นตัวชี้ขาดสุดท้ายของงานแต่ละชิ้น

มีคำกล่าวว่า “ประเด็นดีมีชัยไปกว่าครึ่ง” บอกความสำคัญของปัจจัยชี้วัดตัวแรก ผู้เขียนมีฝีมือไม่มาก เก็บข้อมูลมาไม่ลึก แต่ถ้ามองเห็นและรู้จักเลือกหยิบหัวข้อประเด็นมาเล่าได้ตรงใจ ก็อาจคว้าชัยครองใจคนอ่านได้ง่าย

ในอีกทางหนึ่ง หากเราจงใจหรือต้องเขียนเรื่องที่ดูแสนจะทำธรรมดา ก็อาจถือเป็นมวยรองในแง่ประเด็น แต่ก็ยังมีสิทธิ์พลิกกลับมาทำคะแนนขึ้นนำได้ หากเราทำงานให้หนักในการเก็บข้อมูล และสร้างสรรค์การเล่าเรื่องได้บรรเจิด

หรือหากแม้กระทั่งประเด็นก็ไม่โดดเด่น ข้อมูลก็เก็บได้ไม่เต็มที่ ก็ยกมีขั้นตอนท้ายสุดคือความพยายามในการถ่ายทอดเรื่องราวด้วยภาษาเขียนให้วิจิตร ซึ่งในเงื่อนไขสถานการณ์เช่นนี้อาจอยู่ในข่ายวิกฤตที่นักเขียนต้องเหนื่อยหนัก แต่ถ้าทุ่มเทมากพอก็จะกลายเป็นโอกาสให้เกิดชิ้นงานจากความทุ่มเท ที่จะแซงโค้งสู่ใจคนอ่านได้อย่างไม่เกินความหมายมามากนักต่อนักแล้ว

ตัวอย่างประเด็นงานเขียนชิ้นที่ ๒ ของค่ายสารคดี ๑๓
๑.ปัญหาแรงงานเพื่อนบ้านพม่าขณะนี้
๒.ครูฝรั่งโรงเรียนนานาชาติ
๓.คนไร้บ้าน-จิตเวช
๔.คนชงชาญี่ปุ่น
๕.ตามรอยหมู่บ้านขุนส่า
๖.ชีวิตยาม
๗.คอสเพลย์ Re-enactor ทหารสงครามโลก
๘.คนขายอาหารเหนือรผ่านออนไลน์
๙.Ploe Dance เต้นกับเสา

เห็นหัวเรื่องแล้วคนอ่านคงตัดสินเองได้ อยากหยิบชิ้นไหน
เห็นหัวเรื่องแล้วอยากหยิบนี้…

นั่นล่ะ–ประเด็นดีมีชัยไปครึ่ง (แรก)

และการที่จะคุมทั้ง ๓ ตอนให้ได้แบบ “อยู่มือ” การรู้จักและเข้าใจประเภทของงานสารคดีก็มีส่วนด้วย

เป็นความบังเอิญที่ไม่ได้ตกลงหรือมีข้อกะเกณฑ์ใดๆ แต่ประเด็นในกลุ่มตัวอย่างที่ยกมาทั้งหมดจัดอยู่ในประเภทสารคดีชีวิตทั้งหมด อาจเป็นเรื่องของคนคนเดียว ผู้คน ชุมชน สังคม แต่สาระของเรื่องเจาะจงที่การเล่าชีวิตคน นี้คือสารคดีชีวิต

การเข้าใจกลุ่มประเภท และกำหนดประเด็น ส่งผลไปถึงการเก็บข้อมูล

บางประเด็นเราอาจทำได้แค่การสังเกตณ์การห่างๆ ในฐานะคนดู ข้อมูลที่ได้ก็จะเป็นแบบหนึ่ง

บ้างสามารถเข้าร่วมคลุกคลี ใกล้ชิด มีส่วนร่วม

รวมทั้งการเข้าไปเป็นส่วนหนึ่ง ซึ่งข้อมูลที่ได้ก็จะมีมิติของการสัมผัสจริงที่ลึกกว่า ในแง่ของการเข้าถึงและรู้สึก

ซึ่งผลจากวิธีและการเก็บข้อมูล ก็จะส่งลูกต่อเนื่องถึงตอนที่ถ่ายทอดออกมาเป็นงานเขียน

บางหัวข้อเรื่อง ถ้าตั้งประเด็นหรือเก็บข้อมูลมาไม่ดี ก็ง่ายที่จะถูกมองว่าเป็นแค่เอกสารประชาสัมพันธ์ของแหล่งข้อมูลก็เป็นได้


ตัวอย่างการแปรผลจากการเก็บข้อมูลสู่ผลงานเขียน

แต่แล้วความมั่นใจตลอด 20 ปีของฉันก็พังลง ฉันทำไม่ได้แม้แต่จะหมุนตัวเองไปกับเสาในคลาสแรก ฉันจินตนาการภาพตัวเองเป็นนักแสดงสาวสุดเซ็กซี่ที่โล้ตัวบนเสาอย่างสวยงาม แต่ภาพที่ออกมาช่างแตกต่าง เหมือนสิงโตทะเลที่เอาตัวเองหนีบกับคันเบ็ด แต่นั้นก็เป็นก้าวแรกที่ทำให้ฉันรู้ว่า โพลแดนซ์มันไม่ง่ายเลย

(ณัฐมน สะเภาคำ)

:> ทำได้โดดเด่นเนื่องจากการเก็บข้อมูลแบบมีส่วนร่วมด้วยการ “เข้าไปเป็น”

“เราก็พาพวกเขาดำดิ่งสู่เนื้อหาที่ลุ่มลึกขึ้น ใครจะรู้ว่าสิ่งของเล็ก ๆ น้อย ๆ อย่างเสื้อผ้า เหรียญตรา หมวก จะเป็นแสงไฟนำทางพวกเขาไปสู่โลกที่กว้างใหญ่ขึ้น และมองเห็นถึงความเชื่อมโยงของเหตุการณ์ต่าง ๆ”

(ธีระชัย ศาลเจริญกิจถาวร)

:> เด่นจากการรู้จักเก็บโคว๊ซเด็ด ที่คมคายและเป็นใจความสำคัญของแหล่งข้อมูลเอาไว้ได้

“ตอนผมติดทหาร แม่ผมร้องให้ เพราะไม่มีคนทำนา” อดีตทหารบกเหล่าปืนใหญ่ เล่าถึงช่วงอดีตและความภูมิใจครั้งหนึ่งในชีวิตลูกผู้ชายที่ได้รับใช้ชาติและทางบ้านขาดเสาหลัก ลูกชายคนโตอย่างเขา จำต้องยอมทิ้งเกียรติภูมิไว้ในความทรงจำ ผันหน้ากลับเข้าสู่ผืนนา แต่ปัญหาฝนแล้งทำให้ต้องคิดหนัก

(วันวิสาข์ พิมโสดา)

:> รู้จักใช้สรรพนาม เลี่ยงการต้องอ้างชื่อแหล่งข้อมูลซ้ำๆ และเห้นถึงความพยายามในการสรรคำมาถ่ายทอดมุมมองคนเขียนได้อย่างถึงอารมณ์และได้อรรถรส


veeวีระศักดิ์ จันทร์ส่งแสง

นักเขียนประจำกองบรรณาธิการ นิตยสาร สารคดี ที่มีผลงานตีพิมพ์ทั้งในนิตยสาร และตีพิมพ์รวมแล่มมากมาย อาทิ แผ่นดินนี้ที่อีกฟากเขา และแสงใต้ในเงามรสุม และ อีสานบ้านเฮา

วิชาสารคดี ๑๐๑ ศาสตร์ ศิลป์ เคล็ดวิธี ว่าด้วยการเขียนสารคดี ภาพโดย กล่อง อาคุงกล่อง ค่ายบ่มเพาะนักเขียนหน้าใหม่ ช่วงเสวนาเรื่อง
วิชาสารคดี ๑๐๑ ศาสตร์ ศิลป์ เคล็ดวิธี ว่าด้วยการเขียนสารคดี หากต้องเขียนเรื่องซ้ำกับที่คนอื่นเขียนไปแล้วจะทำอย่างไร เป็นธรรมดามากที่นักสารคดีจะเจอปัญหานี้ เพราะเรื่องใหม่มีน้อยและหาได้ยาก การต้องทำเรื่องซ้ำกับที่มีคนทำแล้วไม่ต้องตกใจ ผู้เขียนใหม่มีทางเอาชนะได้ด้วย... ๑.กลเม็ดพื้นๆ คือเอาชนะด้วยความเป็นปัจจุบัน ไม่ว่าจะอย่างไรชิ้นที่ทำก่อนย่อมเป็นอดีตไปแล้ว ชิ้นที่เขียนใหม่ในวันนี้จึงได้เปรียบอยู่แล้วที่ความสด ทันการณ์
.embed-container { position: relative; padding-bottom:56.25%; height:0; overflow: hidden; max-width: 100%; } .embed-container iframe, .embed-container object,


ผู้ดูแล และลงข้อมูลประจำเวบไซต์ sarakadee.com








ใส่ความเห็น

อีเมล์ของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องที่ต้องการถูกทำเครื่องหมาย *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

วิชาสารคดี ๑๐๑ ศาสตร์ ศิลป์ เคล็ดวิธี ว่าด้วยการเขียนสารคดี [caption id="attachment_30940" align="aligncenter" width="900"] [/caption] ภาพโดย กล่อง อาคุงกล่อง ค่ายบ่มเพาะนักเขียนหน้าใหม่ ช่วงเสวนาเรื่อง
วิชาสารคดี ๑๐๑ ศาสตร์ ศิลป์ เคล็ดวิธี ว่าด้วยการเขียนสารคดี หากต้องเขียนเรื่องซ้ำกับที่คนอื่นเขียนไปแล้วจะทำอย่างไร เป็นธรรมดามากที่นักสารคดีจะเจอปัญหานี้ เพราะเรื่องใหม่มีน้อยและหาได้ยาก การต้องทำเรื่องซ้ำกับที่มีคนทำแล้วไม่ต้องตกใจ ผู้เขียนใหม่มีทางเอาชนะได้ด้วย... ๑.กลเม็ดพื้นๆ คือเอาชนะด้วยความเป็นปัจจุบัน ไม่ว่าจะอย่างไรชิ้นที่ทำก่อนย่อมเป็นอดีตไปแล้ว ชิ้นที่เขียนใหม่ในวันนี้จึงได้เปรียบอยู่แล้วที่ความสด ทันการณ์
.embed-container { position: relative; padding-bottom:56.25%; height:0; overflow: hidden; max-width: 100%; } .embed-container iframe, .embed-container object,