ฐิติพันธ์ พัฒนมงคล : เรื่องและภาพ
“สิ่งที่ลาตินอเมริกาประกาศใช้แล้วและยังคงผลักดันอย่างต่อเนื่องคือการพัฒนากฎหมายสิ่งแวดล้อมที่ครอบคลุมถึงสิทธิของธรรมชาติ (Right of Nature)…
“สิ่งที่ดิฉันเห็นว่าธรรมยาตราในช่วงสัปดาห์นี้มีประโยชน์มากคือวงเสวนา มีการพูดคุยและแลกเปลี่ยนด้วยความรู้”
ลีอา ปินเยย์รู บาร์โบซา อาจารย์สาขาสังคมวิทยา มหาวิทยาลัย Universidade Estadual do Ceara ประเทศบราซิล นักวิจัยรับเชิญที่สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย กล่าวในช่วงหนึ่งของงานเสวนา “เหมืองแร่และการปนเปื้อนในลุ่มน้ำโขง มุมมองภูมิรัฐศาสตร์” ณ ริมแม่น้ำกก สำนักงานเทศบาลตำบลแม่ยาว อำเภอเมืองเชียงราย จังหวัดเชียงราย
ขบวนธรรมยาตราปกป้องแม่น้ำกก สาย รวก โขง และสาละวิน เริ่มต้นจากบ้านท่าตอน อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ มุ่งหน้าสู่ศาลากลางจังหวัดเชียงรายตามแนวลำน้ำกก ผ่านชุมชนต่าง ๆ ที่ได้รับผลกระทบจากการปนเปื้อนของแม่น้ำกกอันสืบเนื่องจากการทำเหมืองแร่หายาก หรือแรร์เอิร์ธ (Rare Earth) ทางตอนบนในเขตประเทศพม่า รวมระยะทางการเดินประมาณ 68 กิโลเมตร
วันที่ 4 มิถุนายน 2569 การเดินธรรมยาตราเข้าสู่วันที่ห้า
นักวิชาการ นักกิจกรรม และผู้เข้าร่วมจากนานาประเทศได้ร่วมแลกเปลี่ยนความคิดเห็นเกี่ยวกับภูมิรัฐศาสตร์ของเหมืองแร่หายาก และการปนเปื้อนข้ามพรมแดนที่กำลังก่อตัวในอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขง
“ไม่ว่าจีน พม่า หรือกองกำลังติดอาวุธ ล้วนเข้ามาตักตวงผลประโยชน์จากรัฐคะฉิ่น”
ซุง ติง
นักอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจากรัฐคะฉิ่น
ผมทำงานสิ่งแวดล้อมกับชุมชนมามากกว่ายี่สิบปี ตัดสินใจเข้าร่วมเดินธรรมยาตราครั้งนี้ เพราะทราบข่าวการปนเปื้อนของแม่น้ำกก สาย รวก โขง และสาละวิน แล้วรู้สึกสะเทือนใจ อยากร่วมแสดงความหวงแหนทรัพยากรเช่นเดียวกับคนไทยที่เดินธรรมยาตรา
รัฐคะฉิ่นตั้งอยู่ทางตอนเหนือสุดของประเทศพม่า ไม่ว่าจีน พม่า หรือกองกำลังติดอาวุธ ล้วนเข้ามาตักตวงผลประโยชน์จากรัฐคะฉิ่น กว่า 60 ปีแล้วที่เราถูกแย่งชิงทรัพยากร ไม่ว่าการทำไม้หรือเหมืองหยกตั้งแต่ยุคล่าอาณานิคม คะฉิ่นเป็นดินแดนที่คนนอกเข้ามาตักตวงผลประโยชน์ ขูดรีดทรัพยากรและขุดเอาแร่ต่าง ๆ ทิ้งให้คนท้องถิ่นตกเป็นผู้รับสารปนเปื้อนในพื้นดินและแหล่งน้ำ
ประเทศไทยมีนักวิทยาศาสตร์มีนักวิชาการเข้ามาช่วยตรวจสารเคมีสารโลหะหนัก ทำให้รู้ตัวเลขค่าการปนเปื้อน ผมรู้สึกอิจฉาเล็กน้อยเพราะที่บ้านของผมไม่มีนักวิทยาศาสตร์ ไม่มีเครื่องมือตรวจวัดใด ๆ เรารู้ว่าแม่น้ำปนเปื้อนสารพิษแต่ไม่รู้ว่าการปนเปื้อนสูงแค่ไหน
การทำเหมืองแร่ในพม่าทำให้คนไทยได้รับผลกระทบเพราะอยู่ท้ายน้ำ เกิดผลกระทบต่อแหล่งอาหาร ห่วงโซ่อาหารตามธรรมชาติ และขาดรายได้
ผมอาศัยอยู่ที่ต้นน้ำอิรวดี บ้านของเราอยู่ทางต้นน้ำของพวกท่าน แม่น้ำจากบ้านเราไหลมาสู่แม่น้ำบ้านท่าน จึงมีความจำเป็นมากที่เราต้องหาวิธีทำงานร่วมกันระหว่างคนต้นน้ำและคนปลายน้ำเพื่อช่วยกันแก้ไขปัญหา
“ปัญหาแรร์เอิร์ธสะท้อนว่าเรากำลังขึ้นมาถึงจุดสูงสุดของความขัดแย้งข้ามพรมแดนในภูมิภาคนี้”
เปรมฤดี ดาวเรือง
โปรเจคเสวนาเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
ติดตามสถานการณ์ในภูมิภาคแม่น้ำโขงมานาน ประเด็นหลักที่ทำคือปัญหาเขื่อนบนแม่น้ำโขงร่วมกับเพื่อน ๆ จำนวนมาก ณ ที่แห่งนี้
ได้ยินเรื่องเหมืองแร่หายากหรือแรร์เอิร์ธพร้อมการรณรงค์เมื่อปีที่ผ่านมา ในที่สุดประเด็นนี้ก็เป็นที่ยอมรับและเข้าใจของสาธารณชน อย่างไรก็ตาม สถานการณ์ยังน่ากังวล ปัญหาแรร์เอิร์ธสะท้อนว่าเรากำลังขึ้นมาถึงจุดสูงสุดของความขัดแย้งข้ามพรมแดนในภูมิภาคนี้
ถ้าเทียบประเด็นแรร์เอิร์ธกับเขื่อนมันเทียบกันไม่ได้ เมื่อสู้เรื่องเขื่อนในแม่น้ำสาละวินแล้วเรายังหวังว่าสาละวินจะคงไหลอิสระ สามปีที่ผ่านมาชาวบ้านในภาคอีสาน โดยเฉพาะอุบลราชธานีใช้เวลาสู้กับเขื่อนพูงอยซึ่งจะสร้างที่แขวงจำปาสักของประเทศลาว เขื่อนพูงอยแห่งนี้ถ้าสร้างจะทำให้น้ำเท้อขึ้นมาท่วมถึงแม่น้ำมูน และท่วมเขื่อนปากมูล ประสิทธิภาพเขื่อนปากมูลจะลดลงทันทีอย่างน้อย 30 เปอร์เซ็นต์
ชาวบ้านสู้มา 30 กว่าปี แต่ละปียังต้องเดินขบวนเพื่อเรียกร้องให้เปิดเขื่อนปากมูลให้น้ำไหลผ่าน บริเวณนั้นเป็นพื้นที่ซึ่งเมื่อมีน้ำท่วมใหญ่ที่อุบลฯ น้ำต้องถ่ายเทลงแม่น้ำมูล แล้วก็ไหลลงแม่น้ำโขงที่เขื่อนปากมูล ปรากฏว่าการสร้างเขื่อนพูงอยจะทำให้น้ำเท้อขึ้นมา จะทำให้น้ำซึ่งระบายจากน้ำท่วมอุบลฯ ไหลลงไม่ได้ อีกทั้ง ประสิทธิภาพเขื่อนปากมูลยังเสียไป หมายความว่า 30 กว่าปีที่แม่สมปอง เวียงจันทร์ เดินขบวนเรียกร้อง สุดท้ายเขื่อนพูงอยมายกเลิกเขื่อนปากมูลให้
เราอยู่ในสถานการณ์ที่มันย้อนแย้งอย่างถึงที่สุด เขื่อนพูงอยเป็นที่ยอมรับพร้อม ๆ กับเขื่อนสานะคามว่า สร้างปัญหาข้ามพรมแดนที่รุนแรงมากจนยอมรับไม่ได้ มาถึงยุคที่หน่วยงานราชการเกือบทั้งหมดพูดถึงสถานการณ์เขื่อนสานะคามกับเขื่อนพูงอยว่าผลกระทบจะรุนแรงมาก แต่เมื่อเทียบกับแรร์เอิร์ธเราคิดว่ามันร้ายแรงกว่า น่าจะเป็นประเด็นขัดแย้งที่ใหญ่มากและอาจใหญ่กว่าที่เราคิด ปัญหาที่กำลังเกิดขึ้นกับแม่น้ำโขงและแม่น้ำสาละวิน ไม่น่าจะมีอะไรใหญ่กว่านี้แล้ว
นี่คือแม่น้ำสองสายที่เป็นเส้นเลือดใหญ่ที่สุดของภาคเหนือและอีสาน เมื่อเดือนที่แล้วพบการปนเปื้อนสารหนูที่บ้านเวินบึก ตำบลโขงเจียม อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี ซึ่งเป็นหมู่บ้านที่ได้รับผลกระทบจากเขื่อนปากมูล ยอมรับกันแล้วว่าตอนนี้การปนเปื้อนเกิดขึ้นที่ภาคอีสาน ไม่ใช่แค่ภาคเหนือเท่านั้น พี่น้องในภาคอีสานจะต้องร่วมกับพวกเราที่ภาคเหนือแน่นอนถ้าพูดเรื่องมลพิษในแม่น้ำ
ในหมู่ประเทศแม่น้ำโขง ไทยเป็นประเทศเดียวที่สามารถรณรงค์แบบที่เราทำกันมาตลอด 5-6 วัน ประเทศอื่นทำไม่ได้
ถ้ามองในสายตาคนที่ทำงานรณรงค์ มีโอกาสมากมายที่ประชาชนไทยจะเป็นกลุ่มท้าทาย ประเด็นเรื่องแร่แรร์เอิร์ธ ความสัมพันธ์ของไทยกับจีนไม่ธรรมดา ทุกคนก็เห็นว่าเรามีความสัมพันธ์หลายระดับที่ลึกซึ้ง จีน ประกาศนี่เป็นประเทศพี่น้อง และเราไม่ใช่ปราศจากประสบการณ์ ครูตี๋ นิวัฒน์ ร้อยแก้ว เคยนั่งต่อรองกับจีนเรื่องเขื่อนปากแบง
ประสบการณ์อยู่ที่เรา พลังอยู่ที่เรา แล้วพลังนี้ต้องคงอยู่ การเดินขบวนเรื่องแม่น้ำกก สาย รวก โขง และสาละวิน ควรอยู่ที่กรุงเทพฯ นี่เป็นประเด็นใหญ่เกินกว่าที่เราจะเก็บไว้ในพื้นที่ ถ้าเราบอกว่าเรื่องนี้ควรเป็นเรื่องระดับประเทศ มันต้องอยู่ที่นั่น ต้องให้ไปถึง
ดิฉันอยากให้พวกเราอยู่ในความเป็นจริง เวลาบอกว่าอยากให้หมายเลข 1 (หมายถึ
งนายกรัฐมนตรี) มารับฟัง ถามว่าความกดดันเพียงพอหรือยังที่เขาจะมา อยากให้มองในพื้นฐานความเป็นจริง อะไรที่เป็นไปได้ อะไรที่ยังเป็นไปไม่ได้ แล้วเราจะทำอย่างไรให้ไปถึงจุดนั้น
“สิ่งที่ลาตินอเมริกาประกาศใช้แล้วและยังคงผลักดันอย่างต่อเนื่องคือการพัฒนากฎหมายสิ่งแวดล้อมที่ครอบคลุมถึงสิทธิของธรรมชาติ (Right of Nature)”
ลีอา ปินเยย์รู บาร์โบซา
อาจารย์ประจำสาขาสังคมวิทยา มหาวิทยาลัย Universidade Estadual do Ceara ประเทศบราซิล / นักวิจัยรับเชิญที่สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ดิฉันเป็นนักวิชาการจากมหาวิทยาลัยที่บราซิล ตอนนี้ทำงานวิจัยอยู่ที่สถาบันวิจัยสังคม จุฬาลงกรณ์ มหาวิทยาลัย วิจัยผลกระทบจากระเบียงเศรษฐกิจที่ส่งเสริมอยู่ในภูมิภาคลาตินอเมริกา เปรียบเทียบผลกระทบกับภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ศึกษาการต่อสู้ของชุมชนชาวนาชาวไร่ที่ลาตินอเมริกาและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เพื่อนำมาเปรียบเทียบกัน ตลอดสัปดาห์นี้ดิฉันได้ใช้เวลาเรียนรู้ปัญหาต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นร่วมกับคณะธรรมยาตรา
ที่ผ่านมาที่ภูมิภาคของดิฉันมีธุรกิจเข้ามาลงทุนในดินแดนของชนเผ่าพื้นเมือง มีการนำทรัพยากรไปใช้ บริษัทเข้ามาในเขตแดนของเราแล้วสร้างปัญหา ทำให้เกิดความสูญเสียทางระบบนิเวศและความหลากหลายทางชีวภาพ กระทบวิถีชีวิตชุมชน ซึ่งมีลักษณะใกล้เคียงกับประเทศไทยในขณะนี้มาก
เมื่อก่อนกิจการเหมืองแร่เคยลงทุนโดยประเทศที่มีมาตรฐาน เช่น แคนาดา แต่ปัจจุบันส่วนใหญ่การลงทุนมาจากประเทศจีน นำโดยโครงการพัฒนา Belt and Road Initiative (BRI) ที่เข้ามาสู่ทวีปอเมริกาแล้ว
ที่ผ่านมานั้นความขัดแย้งภูมิรัฐศาสตร์ระหว่างสหรัฐและจีนส่งผลกระทบต่อภูมิภาคของเราเช่นกัน โดยเฉพาะประเด็นแร่หายากที่มีความหมายเป็นอย่างยิ่ง
ในภูมิภาคลาตินอเมริกา เรากำลังเผชิญปัญหาเศรษฐกิจมหภาคที่ส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจของประเทศ มีการกำหนดพื้นที่สังเวยว่าตรงนี้ต้องทำเหมืองแร่ ผลกระทบตกอยู่กับชุมชนและคนท้องถิ่น คนที่ได้ประโยชน์คือคนที่เร่งรัดเศรษฐกิจจากส่วนกลาง แต่ผู้ที่ต้องสูญเสียคือประชาชน คือพวกเราที่พึ่งพาความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติ ผลกระทบตกอยู่กับเราทั้งสิ้น
ขบวนการชุมชนชาวนาชาวไร่ที่บราซิลและลาตินอเมริกามีหลายเครือข่าย สิ่งที่ดิฉันอยากนำเสนอคือสิ่งที่เรียกร้องมีหลายข้อใกล้เคียงกัน เช่น ความเป็นธรรมทางสิ่งแวดล้อม (Environmental Justice) การที่ทุกคนและทุกชุมชนได้รับประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติ และแบกรับภาระจากปัญหาสิ่งแวดล้อมอย่างเป็นธรรม โดยไม่มีกลุ่มใดถูกผลักให้รับผลกระทบมากกว่ากลุ่มอื่นเพียงเพราะความยากจน ชาติพันธุ์ เชื้อชาติ หรือสถานะทางสังคม
การกำหนดให้ผู้ที่เข้ามาลงทุนในกิจการเหมืองแร่หรือโครงการต่าง ๆ ต้องได้รับการยินยอมจากชุมชน ต้องเผยแพร่ข้อมูล ปรึกษาหารือ จนได้รับการยอมรับจากชุมชนแล้วจึงเดินหน้าได้ นี่เป็นสิ่งที่พวกเราพยายามเรียกร้องมาตลอด
สิ่งที่ลาตินอเมริกาประกาศใช้แล้วและยังคงผลักดันอย่างต่อเนื่องคือการพัฒนากฎหมายสิ่งแวดล้อมที่ครอบคลุมถึงสิทธิของธรรมชาติ (Right of Nature)เทียบเท่าสิทธิของมนุษยชน
สิ่งที่เกิดขึ้นคือเขาเอาทรัพยากรที่มีค่าออกไปจากชุมชน แล้วทำให้เราสูญเสีย สิ่งที่ดิฉันรู้สึกเจ็บปวดมากคือชาวบ้านชาวนาชาวไร่ต้องอยู่อย่างไม่มีศักดิ์ศรี สูญเสียอาชีพสูญเสียฐานรายได้ของตัวเอง แล้วสุดท้ายก็ต้องเดินออกไปจากชุมชน เพราะไม่สามารถทำมาหากินได้อีกต่อไป
เกียรติและศักดิ์ศรีเป็นสิ่งที่สูญเสีย ขอยืนยันว่ามีความจำเป็นที่เราต้องเรียนรู้ร่วมกัน ประสบการณ์ที่นี่และประสบการณ์ที่ลาตินอเมริกา หากเราสามารถแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และสร้างยุทธศาสตร์ร่วมกันจะเป็นประโยชน์มาก
สิ่งที่ดิฉันเห็นว่าธรรมยาตราในช่วงสัปดาห์นี้มีประโยชน์มากคือวงเสวนา มีการพูดคุยและแลกเปลี่ยนด้วยความรู้ สิ่งที่ลาตินอเมริกายึดถือมากคือเรื่องอาณาเขตที่พวกเราจะไม่ยอมให้คนอื่นมาตักตวงใช้ประโยชน์ โดยที่ไม่มีการยอมรับจากพวกเรา
“แม่น้ำในอินเดียก็ประสบปัญหา โดยเฉพาะแม่น้ำคงคา ซึ่งเป็นแม่น้ำศักดิ์สิทธิ์ที่สุดของศาสนาฮินดู”
โชติราช ปัตรา
อ็อกซ์แฟม
ผมดูแลโครงการมีส่วนร่วมของชุมชนในประเทศไทย ลาว กัมพูชา สัปดาห์นี้ได้มาเรียนรู้ อยากเข้าใจเสียงและมุมมองของชุมชนกรณีแม่น้ำกก
การเดินธรรมยาตราครั้งนี้นำโดยพระสงฆ์ซึ่งเป็นเรื่องใหม่สำหรับผมมาก อินเดียเป็นประเทศที่หลักปฏิบัติทางศาสนาค่อนข้างเคร่งครัดทั้งฮินดูและมุสลิม การที่พระสงฆ์เข้ามานำแก้ปัญหาแม่น้ำปนเปื้อนถือเป็นเรื่องน่าสนใจ
แม่น้ำในอินเดียก็ประสบปัญหา โดยเฉพาะแม่น้ำคงคา ซึ่งเป็นแม่น้ำศักดิ์สิทธิ์ที่สุดของศาสนาฮินดู
ตอนผมเป็นนักศึกษาเคยร่วมประท้วงหรือร่วมขับเคลื่อนให้ฟื้นฟูแม่น้ำคงคาหลายครั้ง สิ่งที่ผมอยากเล่าให้ฟังคือในปี ค.ศ.2014 มีพรรคการเมืองนำปัญหามลพิษ สารปนเปื้อนในแม่น้ำ และการฟื้นฟูแม่น้ำคงคาไปใช้เป็นนโยบายหาเสียงจนนำมาสู่การแก้ไขปัญหา จากการเคลื่อนไหวของประชาชนระดับรากหญ้า เรียกร้องจนกระทั่งนักการเมืองนำไปใช้หาเสียงและได้เป็นรัฐบาล เกิดการจัดตั้งกองทุนฟื้นฟูแม่น้ำคงคา ซึ่งเป็นกองทุนขนาดใหญ่ ในปี ค.ศ.2019 กองทุนนี้ได้รับรางวัลจากสหประชาชาติ
ถือเป็นครั้งแรกที่พรรคการเมืองตอบสนองการเรียกร้องของประชาชน ขณะนี้รัฐบาลอินเดียจัดตั้งงบประมาณสูงถึง 5,000 ล้านเหรียญสหรัฐ แล้วเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ
ผมได้รับฟังเรื่องราวจากเวทีเมื่อเช้าและหลายวันก่อนหน้านี้ ได้เห็นว่าคนเชียงรายและผู้เข้าร่วมกิจกรรมที่เดินทางมาจากพื้นที่ต่าง ๆ อยากให้นายกรัฐมนตรีลงมารับฟังเสียงแล้วร่วมแก้ปัญหา เรื่องลักษณะนี้เกิดขึ้นแล้วที่อินเดีย
ผมไม่ใช่โฆษกของรัฐบาล แต่อยากบอกว่าการขับเคลื่อนลักษณะนี้มีโอกาสและมีศักยภาพ มีตัวอย่างที่ประสบความสำเร็จมาแล้ว ที่จะทำให้เสียงและการขับเคลื่อนความเดือดร้อนจากเราเอง นำไปสู่การเคลื่อนไหวทางการเมือง และการนำไปสู่การปฏิบัติ
ผมคิดว่าสิ่งที่สำคัญที่สุดคือทำอย่างไรให้พรรคการเมืองหรือนักการเมืองนำความเดือดร้อนของชุมชน ไปเป็นนโยบาย สิ่งที่เราทำครั้งนี้มีโอกาสสำเร็จได้
การร่วมขบวนธรรมยาตราในครั้งนี้ ผมหวังว่าพระสงฆ์จะมีบทบาทในการนำเพื่อการปกป้องแม่น้ำ และแก้ไขปัญหา โดยการใช้ธรรมะเป็นแกนหลักเหมือนกับหลักปรัชญาของศาสนาฮินดู
“การปนเปื้อนจากเหมืองเถื่อนในลุ่มน้ำโขงและลุ่มน้ำสาละวิน เป็นปัญหาซับซ้อนที่เชื่อมโยงกับภูมิรัฐศาสตร์ของพม่า จีน และสหรัฐ”
ศาสตราจารย์กิตติคุณสุริชัย หวันแก้ว
คณะรัฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย / นักวิชาการด้านสังคมวิทยาและสันติศึกษา
ผมเป็นศิษย์เก่าโรงเรียนสามัคคีวิทยาคมซึ่งตั้งอยู่ไม่ห่างจากแม่น้ำกก ตอนโตไปเรียนและสอนหนังสือที่จุฬาฯ รับรู้ถึงปัญหาของแม่น้ำโขงและแม่น้ำสายต่าง ๆ การปนเปื้อนจากเหมืองเถื่อนในลุ่มน้ำโขงและลุ่มน้ำสาละวิน เป็นปัญหาซับซ้อนที่เชื่อมโยงกับภูมิรัฐศาสตร์ของพม่า จีน และสหรัฐ
ปัญหาที่มีความซับซ้อนดูจะไม่ค่อยมีใครอยากเข้ามาแก้ไข มีแต่คนบ่ายเบี่ยง คอยเตะลูกออก
ความรู้ที่เราได้หลายอย่างเป็นความรู้แต่ว่าไม่มีพลัง หลายคนหวังว่าอำนาจหรือพลังจะมาจากการเมือง ซึ่งคงต้องคาดหวังอย่างนั้น เพราะนักการเมืองกินเงินเดือนจากภาษี แต่บางทีก็เล่นละครเก่ง
ไม่ได้หวังจากอำนาจเบื้องบนลงมาอย่างเดียว แต่ไม่ใช่ปล่อยให้เขากินเงินกันฟรี ๆ ก็แล้วกัน
อำนาจจากความรู้เป็นจุดที่ทำให้เกิดการตื่นตัว สิ่งที่ผมสนใจคือพระอาจารย์หลาย ๆ ท่านเดินนำหน้าผม ด้วยแรงกระตุ้นจากมโนธรรมสำนึก เสียงเรียกร้องสู่มโนธรรมสำนึกจากทุกส่วนของสังคมเป็นเสียงที่ผมก็รู้สึกได้
การระดมความรู้และเปลี่ยนความรู้ให้กลายเป็นอำนาจที่จะแก้ปัญหามีความสำคัญ
อำนาจที่มาจากความรู้ และการร่วมทุกข์ร่วมสุขมีความสำคัญ ถ้าเราไม่ร่วมทุกข์ร่วมสุขกันไม่มีทางแก้ปัญหานี้ได้
ผมรู้สึกถึงความสำคัญของการตื่นตัว ธรรมยาตราครั้งนี้ประชาชนจากแม่น้ำกระบุรี จังหวัดระระนอง ก็มาเข้าร่วม
วงการวิทยาศาสตร์ต้องไม่ปิดตัวเองจากการรับรู้ของสังคม วงการวิทยาศาสตร์ต้องเปิด รัฐบาลก็ต้องเป็นรัฐบาลแบบเปิด ต้องปรับปรุงตนเองตามการสื่อสารของสังคม สิ่งนี้เป็นตัวกระตุ้นให้เกิดการเปลี่ยนแปลงที่แท้จริง
